Tags

, , , , , , , , , , , , , , ,

Sierkunstenaar Gerrit Willem Dijsselhof (1866-1924) heeft maar enkele boekbanden ontworpen. Toch geldt hij als een belangrijk vernieuwer op gebied van de boekversiering. Zijn band voor Walter Crane’s ‘Kunst en samenleving’ wordt ook nu nog gezien als een van de hoogtepunten in de geschiedenis van de Nederlandse boekkunst.

Band voor Een pic-nic in proza

Band voor Een pic-nic in proza

In 1892 ontwerpt Gerrit Willem Dijsselhof zijn eerste boekband voor de verzamelbundel Een pic-nic in Proza. Deze band vertoont opvallend veel overeenkomsten met de boekband van Walter Crane (1845-1915) voor zijn eigen boek The claims of decorative art uit datzelfde jaar. Niet alleen zijn beide banden groen van kleur, ook het formaat en de vlakverdeling op het voorplat komen grotendeels overeen.

Bindtouwen
Maar er zijn ook verschillen. In tegenstelling tot het Engelse voorbeeld benadrukt Dijsselhof in zijn versiering het materiaalgebruik en de constructie van de band. Zo verbeelden de doorlopende lijnen op de platten en over de rug de bindtouwen waarmee voorplat, rug en achterplat bij elkaar worden gehouden. De afgebeelde varens en vlinders staan symbool voor lichaam en ziel, voor aardse en hemelse schoonheid.

houtsnede_omslag_kunst_en_samenleving_dijsselhof

Omslag ingenaaide uitgave (houtsnede), afb. DBNL

Arts and crafts
In The claims of decorative art ontvouwt Crane zijn ideeën over kunst en kunstnijverheid, die volgens de Engelse arts-and-craftsbeweging weer een belangrijke rol in de samenleving moeten spelen. Zijn boek is een leidraad voor jonge Nederlandse kunstenaars, die net als hun Britse collega’s streven naar een nieuwe gemeenschapskunst en een herwaardering van het ambachtelijke handwerk. Als kunstenaar en kunstcriticus Jan Veth (1864-1925) een jaar later een Nederlandse vertaling (en bewerking) van Crane’s boek maakt, krijgt Dijsselhof de opdracht om de band te ontwerpen.

Boekband_kunst_en_samenleving_dijsselhof

Boekband eerste druk, afb. Wolfsonian FIU

Kunst en samenleving
Dijsselhof ontwerpt zowel de leren boekband als het papieren omslag voor de ingenaaide versie van Kunst en samenleving, zoals de Nederlandse titel luidt. Over het bijzondere bandontwerp zou hij zelf eens hebben gezegd dat:

De bruine rug hout verbeeldt; de witte lijnen daarover getrokken beelden het garen af, waarmee het boek ingebonden wordt, hiermee een beeld van stevigheid gevend. Het bruin gaat dan langzamerhand in bladvormen over op het lichtere omslag, om zich duidelijk geheel op te lossen in de witte bladen van het boek.

Gouden kreeften
Hoogleraar en boekwetenschapper Ernst Braches geeft in zijn proefschrift Het boek als nieuwe Kunst een toelichting op het bandontwerp van Dijsselhof:

Op de rug staan dwars vijf bundels lijnen als verbeelding van de bindtouwen. De lijnen gaan op de platten over in de staarten van kreeften, die de taak van de boekband – het beschermen en bijeenhouden – treffend verbeelden.

kopstuk_met_pauwen_kunst_en_samenleving_dijsselhof

Kopstuk met pauwen, ingekleurde houtsnede, afb. KB

Boerenzoon
Voor het binnenwerk maakt Dijsselhof 34 houtsneden voor de kopstukken en sluitvignetten van de hoofdstukken. Stuk voor stuk zijn het kleine kunstwerkjes waarin de boerenzoon zijn liefde voor de flora en fauna van het Nederlandse platteland verbeeldt. Van twee langpootmuggen tot een pronkende pauw. Met af en toe een exotisch uitstapje, zoals de zeepaardjes en een pelikaan die hij waarschijnlijk in Artis heeft gezien. Ook de belettering en versiering van krulvarens op het voorplat zijn in hout gesneden, net als de schutbladen van het boek, die bestaan uit een expressieve houtsnede van zwermen vogels.

kopstuk_met_zeepaardjes_kunst_en_samenleving_dijsselhof

Kopstuk met zeepaardjes, ingekl. houtsnede, afb. KB

Reactie van Crane
De band en boekversiering van Dijsselhof zorgen voor een ware sensatie onder zijn collega-kunstenaars in Nederland, die het boek zien als een van de eerste geslaagde voorbeelden van een nieuwe ‘moderne’ boekkunst.

Gerrit Willem Dijsselhof, foto Willem Witsen (ca. 1892)

Gerrit Willem Dijsselhof, foto Willem Witsen (ca. 1892)

In Engeland zijn de reacties minder enthousiast. Volgens collega-kunstenaar Richard Roland Holst (1868-1938), die goede contacten binnen de arts-and-craftsbeweging heeft, reageert Crane zelf nogal lauw als hij hem tijdens een bezoek aan Engeland de band van Dijsselhof overhandigt. “Zondag morgen heb ik Walter Crane het boek gebracht”, schrijft hij in een brief aan uitgever Klaas Groesbeek van Scheltema en Holkema’s Boekhandel. “Ik zou ’t jammer genoeg bij deze mededeling kunnen laten, want opinies kreeg ik niet los. Hij heeft het boek vrij vluchtig doorgekeken en zei zeer weinig.”
In een brief aan Veth vertelt Roland Holst iets meer over de teleurstellende reactie van Crane:

Ik heb tegen Groesbeek niet alles willen zeggen, maar Crane scheen (het boek) zeer matig te bewonderen.

omslag_onze_kunst_dijsselhof

Omslag voor Onze Kunst

Onze Kunst
Na Kunst en samenleving en Een pic-nic in proza heeft Dijsselhof geen andere boekbanden meer ontworpen. Wel zou hij nog vele houtsneden maken voor kopstukken, kalenderbladen en andere gelegenheidsgrafiek, zoals het omslag van het tijdschrift Onze Kunst.

Geliefd verzamelobject
Kunst en samenleving is nog steeds een geliefde band onder verzamelaars. Een mooi exemplaar van de eerste druk kost zo’n 200 à 300 euro. De prijs voor een tweede druk ligt rond de 150 euro. Het meest zeldzame exemplaar – met ingekleurde houtsneden – bevindt zich in de collectie van Museum Meermanno en is op de website van de Koninklijke Bibliotheek online te bekijken.

Meer bijzondere boekbanden

Bronnen: Nieuwe Kunst en het boek, Ernst Braches, De Buitenkant, 2003
Dwalen door het paradijs – Leven en werk van G.W. Dijsselhof, Yvonne Brentjes, Waanders Uitgevers/Gemeentemuseum Den Haag, 2002
Rond 1900 – Kunst op papier in Nederland, Waanders Uitgevers/Rijksmuseum Amsterdam, 2000