Tags

, , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

Twee thema’s komen steeds weer terug bij de programmaboekjes die Chris Lebeau ontwierp voor het theater: zijn fascinatie voor oosterse maskers en het aloude motief van de Griekse tragedie en komedie. Maar wie goed kijkt, ziet nog veel meer…

Chris Lebeau, zelfportret uit 1933

Chris Lebeau (1878-1945) was een van de meest talentvolle en veelzijdige kunstenaars van rond 1900. Als kunstnijveraar en grafisch vormgever ontwierp hij onder meer aardewerk, glaswerk, tafellinnen, meubelstofferingen, boekbanden, affiches en allerlei gelegenheidsgrafiek.
Het eerste programmaboekje van Lebeau dateert uit 1914 en is ontworpen voor het toneelgezelschap Die Haghespelers van acteur-regisseur en toneelvernieuwer Eduard Verkade (1878-1961). Lebeau was van 1914 tot 1917 huisontwerper van Theater Verkade en ontwierp naast de programma’s ook alle affiches en decors voor de voorstellingen.

Programmaboekje voor Die Haghespelers, Chris Lebeau (1914)

Programmaboekje voor Die Haghespelers,
Chris Lebeau (1914)

“Driedimensionaal”
Zijn programmaboekje voor het seizoen 1914-1915 is versierd met een houtsnede van een oosterse maskerkop in drie kleuren: paars, oranje en groen. Eigenlijk zijn het drie afbeeldingen door elkaar, wat een bijzonder “driedimensionaal” effect geeft.
Zo lijkt het als je de paarse lijnen volgt alsof de ogen in het gezicht half gesloten zijn, maar als je de oranje lijnen volgt staan de ogen juist wijd open. Hetzelfde effect zie je terug bij de mond, waarbij de paarse afbeelding een gesloten mond laat zien en de oranje afbeelding een geopende, roepende mond.
Maar wie goed kijkt, ziet nog iets anders: de groene afbeelding is een doodshoofd. Door het subtiele kleurgebruik, waarbij het lichtgroen minder opvalt dan het felle paars en oranje, lijkt het net alsof de schedel, die ons grijnzend aankijkt, onderop ligt. Om dit “diepte-effect” goed te zien, kun je het beste even dubbelklikken op de afbeelding zodat je het programmaboekje groter kunt bekijken.

Tragedie en komedie
Lebeau speelt in zijn omslagontwerp met meerdere thema’s, zoals het motief van tragedie en komedie dat vaak werd afgebeeld op programmaboekjes in de vorm van twee maskers, waarvan er één lacht en één huilt (of bedroefd kijkt). In het werk van andere kunstenaars is dit meestal slechts een verwijzing naar de oorsprong van de moderne toneelkunst, die volgens de toenmalige opvattingen zou zijn begonnen met de Griekse tragedie en komedie.

Hamlet affiche voor Die Haghespelers

Hamlet affiche voor Die Haghespelers

To be or not to be
Maar de symboliek van Lebeau gaat veel dieper: bij Lebeau gaat het ook om het vanitas-motief, dat in de beeldende kunst vaak wordt gevisualiseerd aan de hand van een (grijnzende) schedel. De schedel confronteert de toeschouwer met de vergankelijkheid van het leven en met zijn eigen sterfelijkheid.
Hiermee verbeeldt Lebeau op treffende wijze de kern van de belangrijkste voorstelling van Die Haghespelers in 1914: Hamlet van William Shakespeare.
‘To be or not to be, that is the question’, grijnst de schedel achter het masker ons toe. Zie ook het Hamlet-affiche dat Lebeau in dezelfde periode maakte.
In 1920 gebruikte Lebeau dit idee nogmaals voor zijn omslagontwerp voor de dichtbundel Van dood en leven van August Heyting (1879-1949). Op de omslag van het boekje is eenzelfde maskerkop met schedel te zien en op de titelpagina staan zeven losse maskers met verschillende gelaatsuitdrukkingen en in het midden een grijnzende schedel.

Programmaboekje voor Theater Verkade, Chris Lebeau (1915)

Programmaboekje voor Theater Verkade,
Chris Lebeau (1915)

Duivelskopjes
Voor het volgende seizoen (1915-1916) van Die Haghespelers ontwierp Lebeau weer een bijzonder programmaboekje. Ditmaal zien we een mannenhoofd, met lange haren die als slangen naar beneden kronkelen en uitmonden in duivelskopjes. Het hoofd wordt bedekt door een kroon, die deels wordt gevormd door het woord ‘programma’. De bovenrand van de kroon bestaat uit kleine maskertjes, wenend en lachend, die wederom tragedie en komedie uitdrukken.
Maar weer is er meer te zien voor de oplettende kijker: in de pupillen van de stralende ogen van het grote, centrale gezicht zien we bijvoorbeeld een toneel met geopend gordijn. En op de tong van de middelste duivelskop (onder de kin van het grote gezicht) staat heel subtiel het monogram van de kunstenaar.

Programma Nederlandsch Concertbureau J. Beek, ontwerp: Chris Lebeau (1928)

Programma Nederlandsch Concertbureau
J. Beek, ontwerp: Chris Lebeau (1928)

Ontwerpen voor J. Beek
Een andere organisatie waarvoor Lebeau programmaboekjes heeft gemaakt, is het Nederlandsch Concertbureau J. Beek. Dit bureau was gevestigd aan het Noordeinde in Den Haag en verkocht onder andere kaartjes en programma’s voor theater Diligentia.
Het programmaboekje voor het seizoen 1929-1930 (voor het eerst gebruikt in 1928) is ontworpen in een expressieve stijl en typografie, die aansluit bij de destijds populaire vormgeving van de Amsterdamse School-beweging.
Maar inhoudelijk blijft Lebeau voortborduren op dezelfde thematiek: weer zien we een oosterse vrouwenkop met roepende mond, ditmaal met een haardracht die bestaat uit twee flankerende maskers, vanzelfsprekend wenend en lachend (zie het verschil in de monden).

Programma Nederlandsch Concertbureau J. Beek, toegeschreven aan Chris Lebeau (1935)

Programma Nederlandsch Concertbureau
J. Beek, ontwerp (?) Chris Lebeau (1935)

Typografie
Het boekje voor het seizoen 1935-1936 is eenvoudiger en strakker van ontwerp. Aangezien dit boekje niet is gesigneerd, is niet met zekerheid te zeggen of Lebeau het zelf heeft ontworpen, maar de typografie van de belettering – die is overgenomen van het ontwerp uit 1928 – doet dit wel vermoeden.

Wendingen
Wat opvalt, is dat Lebeau altijd oosterse maskers afbeeldt. Dit had te maken met de grote belangstelling rond 1900 voor niet-westerse culturen en voor maskers in het bijzonder. In 1920 gaf het toonaangevende kunsttijdschrift Wendingen zelfs een speciaal ‘maskernummer’ uit met artikelen over Japanse, Chinese en Tibetaanse maskers. Een ander artikel was volledig gewijd aan toneelmaskers.
Lebeau had in 1914 ook zelf gezien hoe in Indonesië maskers worden gebruikt bij ceremoniële toneel- en dansvoorstellingen toen hij Die Haghespelers vergezelde tijdens een tournee door het toenmalige Nederlands-Indië. Deze ervaring is waarschijnlijk van grote invloed geweest voor zijn grafische werk, waarin het thema van het masker vaak terugkeert.

Het maskernummer van Wendingen

Het maskernummer van Wendingen

‘Leef waarachtig’
Maar het masker had nog een andere betekenis. Het stond ook symbool voor het masker dat iedereen draagt ‘om zijn werkelijke aard en gevoelens te verhullen’, zoals hoofdredacteur Hendrik Wijdeveld (1885-1987) schrijft in de inleiding van het makernummer van Wendingen.
‘Leef waarachtig’, is de impliciete boodschap van de maskerkoppen van Lebeau, die zelf overtuigd theosoof, anarchist en pacifist was en leefde naar zijn principes.

Boekomslag Van dood en leven, Chris Lebeau (1920)

Boekomslag Van dood en leven,
Chris Lebeau (1920)

Tweede Wereldoorlog
Hierbij hoeven we slechts te herinneren aan de wijze waarop hij vasthield aan zijn idealen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Lebeau weigerde zich aan te sluiten bij de Kultuurkamer. Tijdens de bezetting gebruikte hij zijn artistieke en ambachtelijke kennis voor het vervalsen van persoonsbewijzen en andere documenten, die niet van echt waren te onderscheiden. Eind 1943 werd hij opgepakt wegens hulp aan joodse Nederlanders. Hij kon in vrijheid komen als hij beloofde zich van illegaal werk te onthouden, maar dat wees hij af. Via kamp Vught werd hij op 25 mei 1944 overgebracht naar het concentratiekamp Dachau waar hij stierf aan uitputting.
Vandaag de dag wordt Chris Lebeau gezien als een van de belangrijkste Nederlandse kunstenaars uit het begin van de twintigste eeuw, met een boodschap die ook voor onze huidige tijd nog steeds relevant is.

Bekijk nog meer bijzondere programmaboekjes op Anno1900.

Bronnen:
– Chris Lebeau 1878-1945, Mechteld de Bois, Drents Museum
– Nieuwe Kunst, toegepaste grafiek, Ernst Braches, Uitgeverij De Buitenkant
– Tijdschrift De AS 158 – Nederlandse anarchisten in de Tweede Wereldoorlog

Gezocht: programmaboekjes van Chris Lebeau
Chris Lebeau heeft ook programmaboekjes ontworpen voor het Asta Theater in Den Haag en voor Park Tivoli in Apeldoorn. Mocht je in het bezit zijn van een van deze programma’s en deze willen ruilen of verkopen, laat het ons dan even weten via het contactformulier. Andere reacties op dit bericht zijn natuurlijk ook welkom!