Binnenkijken: Amsterdam rond 1900 (2)

Amsterdam staat bekend om zijn 17e-eeuwse grachtenpanden, maar ook bewonderaars van architectuur uit het begin van de 20e eeuw kunnen er hun hart ophalen. In deze ‘binnenkijkgids’: 10 monumentale gebouwen en historische interieurs van rond 1900 die je moet hebben gezien…

4. American Hotel: Venetiaans stadspaleis
Het American Hotel is een hotel in jugendstil-stijl aan het Leidseplein. Het asymmetrische gebouw uit 1902 is ontworpen door de Amsterdamse architect Willem Kromhout. Door de ligging – pal tegenover de Stadsschouwburg – en rijke ambiance is het American Hotel altijd een geliefde plek geweest voor de avant-garde van Amsterdam.

American Hotel, Leidseplein Amsterdam
Tegeltableau bij de ingang (foto: Sipke van de Peppel)

Art nouveau tegeltableaus
De drie gevels zijn opgetrokken uit warme gele baksteen gecombineerd met graniet, zandsteen en versierd met fraaie art nouveau tegeltableaus van plateelbakkerij De Distel. De bogen, vensters, loggia’s en balkonnetjes geven het gebouw een vrolijke uitstraling. Opvallend aan het balkon aan de Leidsekade is het gotische maaswerk, waarin de sierlijke menging van spitsboog- en ronde vormen van Venetiaanse stadspaleizen te herkennen is.

Café Americain
Er worden voor zover wij weten geen rondleidingen gegeven in het American Hotel, maar een bezoek aan het café is al een beleving op zich. Het deels nog authentieke interieur met Tiffany lampen, sfeervolle glas-in-loodramen en muurschilderingen met Shakespeareaanse taferelen ademt nog steeds de sfeer van toen. Tip: neem een high tea en geniet op je gemak van al het moois, maar vergeet niet om ook een goede blik op de buitenkant van het gebouw te werpen!

Interieur Café Americain

Het interieur van het American Hotel is ook virtueel te bezichtigen op de website van het hotel.

5. De Burcht: Berlages ‘meest geslaagde gebouw’
Het hoofdkantoor van de Algemeene Nederlandsche Diamantbewerkersbond (ANDB) is gebouwd in 1899-1900 naar een ontwerp van Hendrik Petrus Berlage (1856-1934).

Diamantvormig torenvenster

Ook vandaag de dag is nog goed te zien hoe het gebouw aan zijn bijnaam komt. Met zijn hoge toren, gietijzeren muurankers en kanteelachtige dakornamenten lijkt het gebouw inderdaad op een middeleeuwse burcht. De massieve bakstenen gevel weerspiegelt de kracht van de arbeidersbeweging, wat nog eens wordt versterkt door de hoge trap en de zware stenen hekpalen die het voorterrein afbakenen. Een diamantvormig venster in de toren maakt duidelijk voor wie het gebouw is ontworpen.

Het trappenhuis en de hal vormen samen het hart van het gebouw.

Hal en trappenhuis
Voor Berlage was De Burcht het eerste gebouw waarin hij zijn socialistische idealen kon verwezenlijken. Hij vond het zelf dan ook zijn ‘meest geslaagde werk’. Vooral de hal en het trappenhuis, die samen het hart van het gebouw vormen, zijn indrukwekkend. Berlage creëerde hier een bijzonder effect door het licht via een glazen bovenlicht naar binnen te laten vallen tot beneden in de hal. In de hal zelf zijn geen ramen naar buiten, waardoor de bezoeker als het ware door het licht wordt meegevoerd naar de bovenste verdieping waar de bibliotheek en leeszaal waren gevestigd. Hier vond de ‘geestelijke verheffing’ van de arbeiders plaats.

Het lichteffect wordt op subtiele wijze versterkt door het materiaalgebruik, zoals het bijzondere metselwerk. Beneden in de hal zijn de geglazuurde bakstenen overwegend geel, met hier en daar wit-blauwe accenten. Maar op de bovenliggende verdiepingen worden de wanden lichter van kleur en zitten er steeds meer witte bakstenen tussen de gele. Bovenin het trappenhuis bevinden zich vier grote medaillons die de vakbondsidealen ‘bewustheid’, ‘offervaardigheid’, ‘eenheid’ en ‘standvastigheid’ verbeelden.

Muurschilderingen van Richard Roland Holst
De grote bondsraadzaal is versierd met muurschilderingen van de socialistische kunstenaar Richard Roland Holst (1868-1938). De schilderingen laten het wezen en het doel van de vakbondsstrijd zien. Ze tonen de eigenschappen en deugden van het strijdend proletariaat: een staker die zich niet laat omkopen, een arbeidersvrouw die zich niet door armoede laat dwingen.

Bestuurskamer ANDB

Bestuurskamer
Een van de meest intieme ruimten is de bestuurskamer. Hier vergaderde het bondsbestuur onder leiding van Henri Polak (1868-1943). Zijn door Berlage ontworpen voorzittershamer ligt nog op tafel. Het complete interieur was een geschenk van de jonge leden van de ANDB ter gelegenheid van de invoering van de 8-urige werkdag in 1911, een van de hoogtepunten uit het bestaand van de bond. De fraaie lambriseringen, lampen, meubels en het vloerkleed zijn vervaardigd bij Berlages firma ’t Binnenhuis. Aan de wanden beelden drie schilderingen van Roland Holst de 8-urige werkdag uit: 8 uur voor werk, 8 uur voor ontwikkeling en ontspanning en 8 uur voor rust.

Elie Smalhout ontwierp de gebrandschilderde deurramen van de bondsraadzaal.

Vakbondsgeschiedenis
In het gebouw zijn nog vele andere sporen uit de geschiedenis van de ANDB te vinden. In de hal herinnert een reliëf van Lambertus Zijl met twee gestileerde leeuwen aan het 12,5-jarig jubileum in 1907. De enorme – 12 meter lange – lamp in het trappenhuis is een ontwerp van Jan Eisenloeffel en werd in 1919 door de leden geschonken voor het 25-jarig bestaan van de bond. De gebrandschilderde ramen in de grote deuren van de bondsraadzaal zijn in 1937 ontworpen door oud-diamantbewerker Elie Smalhout.

De Burcht wordt tegenwoordig gebruikt als conferentie- en trouwlocatie. Er worden geregeld rondleidingen gegeven in het gebouw. Kijk voor meer informatie op www.deburcht.nl.

Foto’s American Hotel: American Hotel/Hampshire Eden
Foto’s Burcht van Berlage: De Burcht/Arjan Bronkhorst Photography

5 gedachten over “Binnenkijken: Amsterdam rond 1900 (2)”

  1. De wandschilderingen in De Burcht waren al vroeg beroemd. Ik bezit daarvan een kleine in linnen gebonden uitgave: “Vijftien afbeeldingen in boekdruk naar de wandschilderingen van R.N. Holst in het gebouw van den Algemeenen Nederlandschen Diamantbewerkersbond te Amsterdam” (uirg. W.L. & J. Brusse, Rotterdam 1907). In het voorwoord staat: “De boekdruk-cliché’s voor deze uitgave zijn vervaardigd naar de Vijftien Fotografieën door de firma Van Meurs & Van Goch gemaakt naar de Wandschilderingen en die als eene afzonderlijke uitgave bij de uitgevers W.L. & J. Brusse te Rotterdam zal verschijnen. De nevenstaande tekst is met toestemming van het bestuur van den A.N.D.B. overgedrukt uit het boekje dat den bezoekers van de Wandschilderingen wordt ter hand gesteld”.
    Die afzonderlijke (luxe)uitgave met 15 foto’s opgezet op ‘carton’, formaat 48 x 40 cm., in halflederen portefeuille, is mij niet bekend (heb er ook nooit naar gezocht). Ze kostte destijds maarliefst zestig gulden!

    1. Sipke vd Peppel – The Netherlands – I write to share my passion for early 20th century applied arts. Take a look at my blogs: Anno1900.nl and Dutchbookdesign.com
      Sipke van de Peppel schreef:

      Bedankt voor de leuke toevoeging! Ik heb zelf het goedkope (ingenaaide) boekje.
      De wandschilderingen van Richard Roland Holst zijn trouwens een verhaal op zich. Het was een van zijn eerste opdrachten waarin hij zijn ideaal van een nieuwe (socialistische) gemeenschapskunst kon verwezenlijken. Maar de exercitie werd voor RH één groot drama.
      Ten eerste deed hij er tot ergernis van het bondsbestuur veel langer over dan afgesproken. En toen de schilderingen af waren, begon de verf al na een paar jaar af te bladderen omdat hij een verkeerde samenstelling van de verf had gebruikt.
      In de jaren 30 maakte RH nieuwe schilderingen op panelen, die veel somberder van uitstraling zijn dan de oorspronkelijke schilderingen. Deze schilderingen zijn tijdens een eerdere restauratie verwijderd (inclusief de speciaal hiervoor gemaakte lambriseringen), maar zijn een paar jaar geleden weer in het gebouw teruggehangen maar dan in een andere zaal. Hierdoor is het mogelijk om het verschil in sfeer te ervaren tussen begin 1900 en de jaren 30, toen het optimisme over en de hoop op een nieuwe socialistische maatschappij al grotendeels waren vervlogen.
      Dit en andere details maken De Burcht niet alleen tot een monumentaal gebouw maar ook tot een van onze belangrijkste (socialistische) culturele erfgoederen. Toch wel bijzonder om te beseffen dat wij het gebouw nu weer kunnen ervaren zoals Berlage en Roland Holst het ooit hebben bedoeld!

    1. Sipke vd Peppel – The Netherlands – I write to share my passion for early 20th century applied arts. Take a look at my blogs: Anno1900.nl and Dutchbookdesign.com
      Sipke van de Peppel schreef:

      Hoi Jalf, ik heb nog veel meer tips (zoals prachtige Amsterdamse School wandelingen) dus neem dan even contact op! Of wacht nog even tot mijn top 10 af is 😉

Geef een reactie