Tags

, , , , , , , , , , , ,

Aan het einde van de 19e eeuw nam de fotografie een enorme vlucht. Door de snelle ontwikkelingen op gebied van techniek en materiaal – zoals de uitvinding van de boxcamera en het fotorolletje – veranderde de fotografie van een specialistisch vakgebied in een populaire hobby. Dit zorgde ook voor een reeks van “opvoedkundige” publicaties voor amateurfotografen. In dit artikel bespreek ik drie fotografiegidsen uit mijn verzameling.

Focus - tiendaagsch fotoblad voor groot Nederland, omslagontwerp: Hans Beers (1914)

Hans Beers, omslag Focus (1914)

100 jaar Focus
Tijdschrift Focus bestaat 100 jaar. Laat ik nou een tijdje geleden het allereerste nummer uit 1914 op de kop hebben getikt!
Het eerste omslag voor dit fotoblad dat dus nog steeds bestaat, is ontworpen door Hans Beers (1891-1979).
Beers volgde zijn opleiding aan de School voor Kunstnijverheid in Haarlem, waar hij onder andere les kreeg van Chris Lebeau en Samuel Jessurun de Mesquita. In Haarlem ontwikkelde Beers zich tot een veelzijdig kunstenaar, die later ook wandschilderingen, boekbanden, tijdschriftomslagen, glas-in-loodramen en wandtapijten zou gaan ontwerpen.

Invloed van Lebeau
Het tijdschriftomslag voor Focus is een vroeg ontwerp van zijn hand, waarin de invloed van Lebeau nog goed te zien is. Net als zijn leermeester geeft Beers zijn onderwerp op een symbolistische wijze weer.
De vrouwenfiguur met de prachtige jurk verbeeldt de fotografie. In haar rechterhand houdt ze een lens vast waarmee ze het zonlicht opvangt. De lichtstralen worden geprojecteerd op een glasplaat in haar linkerhand. De twee zonnen met daaronder gestileerde bloemen en kleine vlinders aan weerszijden van de vrouw verwijzen naar de zon als energiebron voor al het leven op aarde. Een voor een fototijdschrift wat meer voor de hand liggend motief zijn de twee balgcamera’s naast de kop.

Advertentie in het eerste nummer van Focus

Advertentie in het eerste nummer van Focus

Adriaan Boer
Focus is volgens de ondertitel een ‘Tiendaagsch fotoblad voor Groot Nederland’. Het blad was zowel bedoeld voor amateurs als voor vakfotografen in Holland, België en Indië.
‘Zoo wil Focus worden, het blad dat in alle fotografische kringen waar onze taal gelezen wordt, verlichting, ontwikkeling en hulp biedt’, schrijft hoofdredacteur Adriaan Boer (1875-1940), die zou uitgroeien tot een autoriteit op gebied van de fotografie in Nederland.

Fotograferen bij kunstlicht
Het eerste nummer staat vol met praktische tips en informatie. Zo is er een artikel gewijd aan fotograferen bij kunstlicht (lees: elektrisch licht), dat op dat moment voor veel fotografen nog onbekend was.
‘Menig buitenstaander die niet op de hoogte is van wat de fotografie in onzen tijd vermag, zal de twee mooie platen bij dit nummer ongeloovig en met verbazing bezien’, schrijft Boer. ‘Want voor fotografeeren heeft men toch daglicht noodig en al kan men ook opnamen maken met magnesiumlicht, bij kamer-kunstlicht acht men zoo iets onmogelijk. Onze belezen amateurs weten echter wel beter. De gevoeligheid onzer tegenwoordige platen, de snelheid der moderne lenzen en ook de werkzame kracht van het kunstlicht in onzen tijd, maken heel wat mogelijk ’t welk vroeger was uitgesloten.’

Op pagina 13 lezen we ook nog iets over het omslagontwerp:

Voor onze fraaie omslagteekening zijn wij dank verschuldigd aan den Heer Hans Beers, een jeugdig kunstenaar van fijnen zin, ons zeer aanbevolen door den Heer E.A. von Saher, directeur van de School voor Kunstnijverheid en voorzitter van het Nederlandsch Fotografisch Museum te Haarlem.

De Gomdruk, 1899

De Gomdruk, 1899

De Gomdruk
Het boekje De Gomdruk – Praktisch leerboek voor amateur- & vakfotografen – werd in 1899 uitgegeven door uitgeverij Laurens Hansma in Apeldoorn.
Ik vond het boekje op een boekenmarkt in Den Haag en mocht het voor 15 euro meenemen. Eigenlijk iets te veel, want het boekje verkeert in een slechte staat, maar vanwege de unieke omslagtekening kon ik het toch niet weerstaan.

Wieger Idzerda
De schrijver van het boekje is de fotograaf Wieger Hendricus Idzerda (1872-1938), die fotografielessen gaf aan de Technische Universiteit Delft. Idzerda was een vertegenwoordiger van het picturalisme, een stroming in de fotografie die verwant was aan het impressionisme. Hij schreef begin 20ste eeuw diverse handboeken voor amateur- en vakfotografen, waarin hij zijn visie op fotografie uitdroeg.
De Gomdruk is een van zijn eerste publicaties en is geheel gewijd aan deze ‘koning der fotografische afdrukprocedé’s’. In zijn inleiding schrijft Idzerda: ‘De fotografie is thans niet meer een zuiver mechanisch procedé, zij is verheven tot een weezenlijke kunst, en dat hebben wij voornamelijk te danken aan den Gomdruk.’

Verderop in het boek lezen we wat een gomdruk nu precies is:

De gomdruk is eene fotografische afdrukmethode, die ons in staat stelt naar een negatief een positieven afdruk te maken, door middel van arabische gom als bindmiddel; aquarel verfstoffen als pigment en een oplosbaar chromaat als lichtgevoelig zout; hij berust op het feit dat wanneer eene oplossing van arabische gom te zamen met eene oplossing van chromaat aan het licht wordt blootgesteld, de arabische gom zijne oplosbaarheid in water verliest.

Weelderige jugendstil omslag
Voor wie zich verder wil verdiepen in het procedé van de gomdruk; op Wikipedia staat een iets modernere uitleg.
Ik beperk me nu even tot het bespreken van de fraaie omslag. Je zou verwachten dat er een mooie foto op zou staan, maar dat was in die tijd nog ongebruikelijk. In plaats daarvan heeft het boekje een weelderige jugendstil omslag met pauwen en ooievaars in een expressief lijnendecor.
Jammer genoeg heeft een eerdere eigenaar de omslag afgesneden en op de voorkant geplakt, zodat we niet meer kunnen zien hoe de lijnen over rug en achterplat lopen. Ik hoop ooit nog eens een gaaf exemplaar op de kop te tikken.

Gids voor den Amateur-Photograaf, 1909

Gids voor den Amateur-Photograaf, 1909

Gids voor den Amateur Photograaf
De ‘Gids voor den Amateur-Photograaf door Photophilos’ kocht ik voor een tientje bij De Slegte in Haarlem. Het boekje is in 1909 gedrukt bij H. Honig in Utrecht.
Vooral de combinatie van fotografie en jugendstil-versiering op het omslag is bijzonder. In dit ene omslag komen twee werelden samen: de wereld van de jugendstil die in 1909 alweer bijna voorbij was én de wereld van de moderne fotografie. Door het traditionele beeld van een Hollandse molen aan het water is het best een aardige combinatie.

Prachtige zweepslaglijnen
Op de tekening is een fotostudio te zien met een balgcamera op statief en allerlei benodigdheden voor de donkere kamer, zoals een vergrotingsbord, droogrek, lantaarn, maatbeker, trechter en een fles met fotochemicaliën. Maar het meest indrukwekkend zijn de kaders met prachtige zweepslaglijnen. De piepkleine signatuur ‘Ph.’ – alleen met een vergrootglas te zien – doet vermoeden dat Photophilos – what’s in a name! – de tekening zelf gemaakt heeft.