Tags

, , , , ,

De Balinese houtsnijder I Made Runda maakte elegante langgerekte vrouwenbeelden die geliefd waren bij de toeristen op Bali. Zijn art-deco-sculpturen zijn over de hele wereld verspreid, maar de meeste zijn hier in Nederland terechtgekomen, meegenomen als souvenir uit voormalig Nederlands-Indië.

I Made Runda: Balinese danseres met lotusbloem, 1950-1970, hoogte: 47 cm

Onlangs kocht ik dit fraaie beeld van een danseres met lotusbloem van een Balinese beeldhouwer. Vooral de sierlijke art-decostijl sprak me aan en de knappe wijze waarop de houtsnijder de golvende lijn van de Balinese dans heeft weten te vangen. Maar het mooist is misschien nog wel die verstilde, mystieke blik op het gezicht. De lotusbloem die de vrouw tegen haar hart houdt, is een oosters symbool voor reinheid en geestelijke verlichting.
Het beeld is onderop op de rand van de voet gesigneerd. In kleine gesneden blokletters staat er: ‘M.D. Runda’. Na enig speurwerk op internet kwam ik er al snel achter dat dit de signatuur is van I Made Runda, een Balinese meestersnijder die gespecialiseerd was in het maken van langgerekte vrouwenbeelden.

  • Aan kleine details zoals de fijn gesneden handen en de mystieke gezichtsuitdrukking kun je het werk van een meestersnijder herkennen.

Sierlijke belijning
Runda’s elegante vrouwenbeelden vielen in de smaak bij de toeristen die Bali vanaf de jaren 50 in steeds grotere getale bezochten, en die dikwijls een houtsnijwerk als souvenir mee naar huis namen. Veel van zijn beelden zijn zo in Nederland terechtgekomen en duiken ook nu nog geregeld op bij kunst- en inboedelveilingen. Je kunt ze gemakkelijk herkennen aan het langgerekte lichaam, de dunne armen, het amandelvormige gezicht met geloken ogen, het lange hoog opgestoken haar en andere fijn uitgewerkte details. Zo zijn de handen altijd precies gesneden met op elke vinger een kleine inkeping voor de nagel. Aan de andere kant laat Runda vergeleken met andere beeldhouwers juist overbodige details weg en ligt de nadruk bij zijn sculpturen op de sierlijke belijning.

  • M.D. Runda: langgerekt beeld van een vrouwelijk naakt, 1950-1970, hoogte: 49,5 cm (foto’s: Van Zadelhoff Veilingen)

Nu ik wist wie de maker van mijn nieuwe aanwinst was, ging ik verder zoeken, maar behalve zijn naam en foto’s van zijn beelden vond ik vrijwel niets over I Made Runda. Hij wordt niet genoemd in het boek Art Deco beelden van Bali (1930 – 1970) van Frans Leidelmeijer, hoewel er wel een beeld van zijn hand in het boek is afgebeeld. Op de website Kunst uit Bali is Runda wel opgenomen in de kunstenaarsindex, maar zijn woonplaats en geboorte- en sterfdatum zijn volgens de site onbekend.

Signatuur
Runda signeerde zijn werk meestal eenvoudig met enkel ‘M.D. Runda’ onderop de voet van het beeld. Ook kwam het voor dat hij er helemaal geen signatuur op zette. Een heel enkele keer signeerde hij zijn beelden wat uitgebreider. Zo kwam ik op Catawiki een beeld tegen met de volgende tekst:

Modern oleh
M.D. Runda
Kaliungukadja No. 3
Denpasar/Bali

Hieruit blijkt dat Runda waarschijnlijk werkte in Denpasar, de hoofdstad van Bali, maar het zou ook kunnen betekenen dat zijn beelden hier alleen werden verkocht. De eerste regel ‘modern oleh’ betekent ‘modern souvenir’. Kennelijk vond Runda zijn eigen werk dus ook modern. Kaliungukadja no. 3 is waarschijnlijk het adres van zijn atelier of de winkel die zijn werk verkocht.

Bij veilinghuis Christie’s werd in 2013 een beeld aangeboden met een andere signatuur: M.D. Runda & Son/Sakah/Bali. Sakah is een dorpje op zo’n 20 km afstand van Denpasar, dus wellicht had Runda hier zijn atelier en verkocht hij zijn beelden (ook) in de nabijgelegen hoofdstad. Of hij naast zijn zoon(s) nog andere leerlingen had, is niet bekend, maar gezien zijn opvallend hoge productie ligt dit wel voor de hand. Veel houtsnijders hadden leerlingen in dienst die het voorbereidende snijwerk deden waarna de meester zelf de moeilijke delen, zoals het gezicht en de handen, afmaakte.

M.D. Runda, 1950-1970: beeld van een Balinese schone in een bevallige pose (detail). Dit soort beelden waren erg populair bij de toeristen die Bali bezochten. (foto: Van Zadelhoff Veilingen)

Het Asian Art Museum in San Francisco bezit ook een beeld van I Made Runda, dat volgens de website van het museum gemaakt is in Sakah. Runda’s werk werd ook verkocht bij Art Gallery Pandy in Sanur, een toeristenplaats aan de kust vlakbij Denpasar. Deze kleine kunstgalerie werd in 1949 opgericht door de Nederlands-Indonesische kunstenaar Jimmy Pandy en gold in de jaren 50 en 60 als het belangrijkste adres voor het kopen van hoogwaardige Balinese kunst. Op veilingsites trof ik meerdere Runda-beelden aan met een sticker van Pandy’s Art Gallery.

I Made Gerembuang, 1925-1935, Pita Maha-stijl. Dit expressieve beeld van een gehurkte oude man verbeeldt het moment tussen leven en dood. (Collectie Tropenmuseum)

Kruisbestuiving
Runda’s beelden worden uiteenlopend gedateerd, maar op basis van stilistische kenmerken zijn de kenners het erover eens dat hij werkzaam was tussen circa 1950 en 1970. Veel houtsnijders werkten in die jaren in een lokale art-decostijl, die al in de jaren 30 was ontstaan door de kruisbestuiving tussen Balinese en westerse kunstenaars die op het eiland verbleven. Hieronder waren ook een aantal Nederlandse schilders, zoals Rudolf Bonnet en Willem Hofker.

Pita Maha
Bonnet was in 1936 medeoprichter van Pita Maha (Grote Geest of Grote Levenskracht). Deze invloedrijke kunstenaarsvereniging waarvan ook houtsnijders lid waren, was de drijvende kracht achter de Balinees-Europese kruisbestuiving. Zo organiseerde Pita Maha geregeld verkooptentoonstellingen van moderne Balinese kunst. De hier getoonde schilderijen en beelden moesten voldoen aan bepaalde kwaliteitscriteria, die zowel op lokale als westerse schoonheidsidealen waren gestoeld.

I Ktut Rodja, 1936: modern en streng gestileerd beeld van een zittende vrouw. (Collectie Tropenmuseum)

Houtsnijders werden aangemoedigd om hun eigen stijl te ontwikkelen en om naast traditionele religieuze sculpturen ook scènes uit het dagelijks leven op Bali uit te beelden. Deze alledaagse onderwerpen, zoals een zittende jongeman of een Balinese schone die haar haar verzorgt, pasten goed bij het paradijselijke imago van Bali en verkochten goed aan de westerlingen die het eiland bezochten. Zo ontwikkelden de Balinese beeldhouwers zich geleidelijk van gemeenschaps-kunstenaars die traditionele beelden voor tempels en paleizen maakten tot vrije kunstenaars die voor de opkomende toeristenmarkt gingen werken.

De beelden van de Pita Maha-groep uit de jaren 30 en 40 vielen vooral op door een hoge mate van individuele expressie en een strenge stilering, die mede was geïnspireerd door de toenmalige internationale art-decostijl. Ze worden nu gezien als hoogtepunt in de geschiedenis van de Balinese houtsnijkunst. Sculpturen van meestersnijders als I Made Gerembuang, I Ktut Rodja en Ida Bagus Njana zijn erg zeldzaam en gewild bij verzamelaars.

M.D. Runda (ongesigneerd): houten beeldje van een staande vrouw die wordt gedragen door Ganesha, 1950-1970, hoogte: 28,5 cm

Langgerekte art-decostijl
Na de Tweede Wereldoorlog, die het einde voor Pita Maha betekende, namen nog meer houtsnijders de moderne vormgeving uit de Pita Maha-periode over. Rondom Mas, het centrum van de Balinese houtsnijkunst, ontstond een nieuwe stijl van gestileerde langgerekte beelden met een sierlijke belijning. Ook Runda’s werk behoort tot deze latere stroming.
Deze kleine sculptuur van een staande vrouw die wordt gedragen door een mollig olifantje (symbool voor Ganesha, god van de wijsheid) is ook vormgegeven in die karakteristieke langgerekte art-decostijl. Het beeldje is helaas niet gesigneerd, maar de overeenkomsten met het grotere beeld van de danseres zijn niet te missen. De gezichten lijken sterk op elkaar en ook de haardracht en kledij (zie het bovenstuk met de horizontale banen en het lange hoog opgestoken haar) komen overeen.

Dewi Ratih en Kala Rau
Dat Runda naast zijn aantrekkelijke staande vrouwen ook traditionele scènes uit de Balinese mythologie uitvoerde, blijkt uit de hieronder getoonde beeldengroep van Dewi Ratih en Kala Rau. Deze hindoe-legende uit de Adiparwa was erg populair bij de houtsnijders op Bali en is talloze malen uitgebeeld. Ook vandaag de dag kun je in elke souvenirwinkel op het eiland een beeldje kopen van de maangodin die wordt opgeslokt door de demon.

  • M.D. Runda: beeldengroep van Dewi Rath en Kala Rau, 1950-1970, afm. 20,5 x 15 cm (hxb), foto’s Catawiki

Het verhaal gaat als volgt: Op een nacht wil de demon Kala Rau uit de bron van eeuwige jeugd, de Tirtha Amertha, drinken, maar hij wordt betrapt door de maangodin Ratih. Omdat deze bron alleen voor de goden is bestemd, spoedt Ratih zich naar Vishnoe om te vertellen wat Kala Rau van plan is. Hierop gaat Vishnoe naar de Tirtha Amertha en ziet daar Kala Rau de eerste slok uit de bron nemen. De oppergod gooit zijn discus naar de demon en onthoofdt hem. Maar omdat het water zijn keel al heeft bereikt, blijft het hoofd in leven. Sindsdien zweeft het losse hoofd van Kala Rau de maangodin achterna om zich op haar te wreken. Soms lukt het hem om haar op te slokken en verdwijnt Ratih in de bek van de demon om er even later bij zijn nek weer uit te komen.

Het tijdelijke opslokken en weer tevoorschijn komen van de maangodin is een verbeelding van de maansverduistering. Ondanks dit traditionele thema is de vormgeving van de beeldengroep opvallend modern. Runda bleef dus trouw aan zijn eigen stijl. Verder valt op dat hij een voorkeur had voor mythologische verhalen waarin een vrouw de hoofdrol speelt. Er zijn wel beelden van hem bekend met mannelijke figuren, maar bijna altijd in combinatie met een mooie langgerekte vrouw. Hij wist dus goed waar zijn kracht lag.

M.D. Runda: detail van het beeldje met het olifantje, dat de god Ganesha verbeeldt.

Samenvatting
Tot slot kunnen we samenvatten dat I Made Runda een houtsnijder was die tussen 1950 en 1970 werkte in Sakah, een dorp in de buurt van Denpasar. Zijn beelden zijn gesneden in de langgerekte art-decostijl die destijds in zwang was. Runda had zijn eigen atelier, waar naast zijn zoon(s) waarschijnlijk ook andere leerlingen werkten. Zijn werk werd verkocht bij kunstgalerieën in de omgeving van Denpasar, waaronder ook de bekende winkel van Jimmy Pandy in Sanur.

Individuele stijl
Hoewel Runda vooral beelden voor de toeristenmarkt maakte, had hij net als de kunstenaars van Pita Maha een moderne individuele stijl, waarbij de nadruk ligt op de sierlijke belijning. Je kunt een vrouwenbeeld van zijn hand ook nu nog gemakkelijk herkennen aan het langgerekte lichaam, de dunne armen, het amandelvormige gezicht met geloken ogen, het lange hoog opgestoken haar en andere fijn uitgewerkte details. Veel van Runda’s art-decovrouwen hebben een verstilde, mystieke gezichtsuitdrukking. In mijn ogen is hij een van de betere houtsnijders uit de late art-deco-periode van de Balinese houtsnijkunst. Weet u meer over deze voortreffelijke kunstenaar? Reageer dan hieronder op dit bericht.

Naschrift: Dit bericht draag ik op aan wijlen Marc van der Bolt en Dirk Honing, die mij jaren geleden voor het eerst hebben gewezen op de schoonheid van de Balinese houtsnijkunst. Het beeldje met het olifantje is een erfstuk uit Marc’s verzameling en was ook een van de lievelingsbeelden van Dirk. Het is een dierbare herinnering aan onze bijzondere vriendschap en het begin van een nieuwe verzameling.