Art-nouveaudrukwerk voor het onderwijs

Tags

, , , , , ,

Folder - Dag en avond Teekenschool Hendrik de Keijzer, ontwerp: Antoon Molkenboer en/of leerling (1906)

Als verzamelaar van gelegenheidsgrafiek van rond 1900 stuit ik geregeld op mooie uitgaven voor het onderwijs uit die tijd. Vooral drukwerk van tekenopleidingen, kunstnijverheidsscholen en ambachtsscholen is vaak fraai vormgegeven in de stijl van de Nieuwe Kunst. Een kleine greep uit mijn verzameling…

De ambachtsschool was rond 1900 de plek voor jongens uit de arbeidersklasse die na de lagere school een technisch vak wilden leren. Zij konden kiezen uit een twee-, drie- of vierjarige opleiding tot (leerling) smid, timmerman, meubelmaker, huisschilder, bankwerker, instrumentmaker of elektricien. Ook werden er aan de ambachtsschool cursussen metaal bewerken, elektriciteitsleer en auto-, motor- en rijwielhersteller gegeven. Door de toenemende industrialisatie was er veel vraag naar goed opgeleide vaklieden en de meeste leerlingen vonden na het behalen van hun diploma dan ook snel werk.

Daarnaast waren de ambachtsscholen ook een belangrijke plek van vernieuwing, waar bijvoorbeeld werd lesgegeven in vakken als vlakversiering en methodisch ontwerpen. Dit zie je ook terug op het drukwerk van de scholen. Lesmateriaal, schoolbrochures, getuigschriften en dergelijke zijn vaak vormgegeven in de stijl van de Nieuwe Kunst, de Nederlandse variant van de art nouveau. Soms valt goed te achterhalen wie de ontwerpers van deze kleine kunstwerkjes zijn, maar vaak gaat het om anonieme leraren of leerlingen van wie we de namen we nu niet meer kennen.

Schriftetiket voor de Ambachtsschool in Amersfoort

Schriftetiket voor de Ambachtsschool in Amersfoort, signatuur: HM

Schriftetiketten
Zo vond ik op een verzamelbeurs eens 2 schriftetiketten van de ambachtsschool in Amersfoort. Waarschijnlijk zijn de etiketten uitgeknipt, maar het zou ook kunnen dat je deze op een schrift moest plakken. Het zouden ook ontwerpen kunnen zijn, die door een leraar of leerling zijn gemaakt en misschien nooit zijn toegepast. Of wellicht was het een schoolopdracht en heeft de maker de ontwerpen als aandenken aan zijn schooltijd bewaard.

Beide etiketten zijn vormgegeven in de stijl van de Nieuwe Kunst. Het eerste ontwerp bestaat uit een geometrisch patroon van vloeiende lijnen en stippen met in het midden een tekstkader met het schoolwapen. Opvallend zijn ook de typografische stippen tussen de woorden, die destijds werden gebruikt om de witruimten gelijkmatig op te vullen. Het ontwerp dat is uitgevoerd in 2 kleuren – donkerblauw en rood op lichtblauw papier – is gesigneerd met de letters HM.

Aan de ambachtsscholen werd lesgegeven in vlakversiering, zoals is toegepast op dit schriftetiket.

Het tweede ontwerp bestaat eveneens uit een geometrische vlakversiering met boven in het midden een gestileerde vlinder en onderaan het schoolwapen. Dit etiket is in 1 kleur gedrukt: donkerblauw op lichtblauw papier. De ontwerpen zijn waarschijnlijk in hout of linoleum gesneden, maar doen qua vormgeving ook denken aan het batikwerk uit die tijd. Het lijkt erop dat er voor iedere cursus een apart cahier werd ontworpen, want het eerste kaartje is gemaakt voor een driejarige cursus van 1901 tot en met 1903 en het andere kaartje voor een vierjarige cursus van 1902 tot en met 1905.

Sierdiploma’s
Als de leerlingen de opleiding of cursus met succes hadden voltooid, kregen zij een fraai getuigschrift mee. Deze sierdiploma’s zijn vaak vormgegeven door ontwerpers die zelf in het onderwijs werkten. Zo ook de bij dit bericht afgebeelde exemplaren uit mijn verzameling. Het ene boekje is een getuigschrift van de Ambachtsschool te (Den) Helder; het andere boekje betreft eenzelfde getuigschrift voor de 2e Ambachtsschool te Amsterdam.

Benjamin Claus ontwierp dit fraaie sierdiploma voor de ambachtsschool.

Het getuigschrift van de Ambachtsschool in Den Helder is in 1919 uitgereikt aan Reijer Cornelis Gomes voor het ‘met vrucht doorlopen’ van ‘den driejarigen cursus voor leerling electricien’. Het sierdiploma is ontworpen door Benjamin Stephanus Claus (1871-1940). Claus was tekenleraar van beroep en gaf zelf les aan de ambachtsschool in Arnhem. Daarnaast ontwierp hij boekomslagen voor verschillende uitgeverijen.

Sierdiploma voor de ambachtsschool, ontworpen door Johannes B. Smits

Lees verder