Wat heeft een portrettekening van een landarbeider door Chris Lebeau gemeen met Jan Toorop’s tekeningen van Zeeuwse boeren en vissers?

Onlangs kocht ik op een veiling deze originele tekening van Chris Lebeau. Het veilinghuis had niet gezien dat het ‘een Lebeau’ was, dus kon ik de tekening voor weinig geld op de kop tikken. Het gaat om een portret van ene J.J. Musterd, gemaakt in oktober 1922 in de Scheurpolder (zie het bijschrift op de tekening). Lebeau was hier destijds neergestreken om tekeningen te maken van de duinen in dit voormalige natuurgebied tussen Rozenburg en Hoek van Holland, waar nu het industriegebied van de Europoort ligt.

Lebeau was als kunstenaar gefascineerd door het Nederlandse duinlandschap. Met zijn paard en woonwagen trok hij door onze kuststreken om de duinen vast te leggen in tekeningen, litho’s en etsen. Ook maakte hij schetsen van de zandduinen op de Veluwe. In het najaar van 1922 kampeerde Lebeau echter in een tent omdat kort daarvoor zijn woonwagen (met al zijn werk erin) door een brand was verwoest. Het kamperen in de polder onder barre weersomstandigheden was niet erg comfortabel, blijkt uit een kort artikel in het Utrechtsch provinciaal en stedelijk dagblad van 25 september 1922.

‘Chris Lebeau houdt deze maand als een Robinson [Crusoe] verblijf in den Scheurpolder, het eenzame eiland tusschen den Nieuwen Waterweg en den Maasmond, dus den eigenlijken Hoek van Holland, om zich aan zijn jongste liefde: het teekenen van duinlandschappen te wijden’, schrijft een verslaggever van de krant. ‘Hij is vergezeld van een leerling en een tent met matrassen heeft hun dagenlang tot woon- en slaapstee gestrekt. Storm- en regenweer en hooge zeeën zijn echter oorzaak geweest, dat ze enkele malen als in een bad ontwaakten, zoodat ze ten slotte het gastvrije aanbod van den eenzaam daar wonenden bedrijfsboer hebben aanvaard en in zijn propere, ruime behuizing, een veiliger dak en warmer legerstede hebben gevonden.’

Expositie in Leiden
Lebeau maakte in de Scheurpolder ook portrettekeningen van de landarbeiders, die hij daar tegenkwam. Deze tekeningen werden in 1924 geëxposeerd tijdens een tentoonstelling van de Leidsche Kunstvereeniging in De Lakenhal. De expositie wordt op 12 april 1924 als volgt aangekondigd in de Nieuwe Rotterdamsche Courant (NRC): ‘Na de tentoonstelling van werken van Jan Toorop en Jozef Israëls komt er een van Chris Lebeau de rij der belangrijke exposities in de lichte zalen der Lakenhal voortzetten. Ook deze kunstenaar verdient alle belangstelling!’

In het artikel vergelijkt een kunstrecensent van de NRC Lebeau’s portretten van landarbeiders met Toorop’s tekeningen van Zeeuwse boeren en vissers. Hij heeft duidelijk meer op met het onversneden realisme van Lebeau dan met het religieus getinte werk van Toorop. ‘Lebeau en Toorop bezitten overeenkomstigs. Beiden hebben een aangeboren stijlbegrip; benepen naturalisme is hun beiden vreemd’, stelt de recensent. ‘Wanneer Toorop en Lebeau een portret maken naar een kop die hen treft, dan maakt Toorop daar in de laatste jaren zooal niet een heilige dan toch een of andere gewijde figuur van en Lebeau een gewoon mensch. Een “gewoonmensch”, dat wil zeggen een mensch met de edele herkenningen van menschelijke eigenschappen, die Lebeau heeft gezien en aanvaard. En zoo het Toorop’s visie behaagt, in de boeren van Walcheren, rondom Westkapelle en Domburg, waar het Calvinistische Protestantisme onverbroken bestaat, Roomsch-Katholieke figuren te zien, zoo is het Lebeau’s visie menschen voor ons te doen opleven, waarin de kern schuilen kan van wat Toorop in eigen geloof gaarne wil verheffen.’

Oerkracht
Met andere woorden: de kunstrecensent vindt de portrettekeningen van Lebeau authentieker en eerlijker dan het werk van Toorop, die vooral vanuit zijn religieuze visie gefascineerd was door het vissers- en boerenleven aan de Zeeuwse kust. Toorop zag in de markante koppen van de lokale boeren en vissers een oerkracht en puurheid die hij miste in de moderne, stadse maatschappij. Hij verwerkte deze indrukken ook in zijn katholiek-symbolistische werk, bijvoorbeeld door de doorleefde gezichten van Zeeuwse boeren te gebruiken als model voor zijn tekeningen van de apostelen en andere heiligen. En dat terwijl veel van deze boeren niet katholiek maar protestants waren.

Lebeau had als anarchist en communist ook een grote bewondering voor mensen uit de werkende klasse. Zijn landarbeiders zien er ook stoer en krachtig uit, maar bij hem ligt het er wat minder dik bovenop. Met zijn knappe tekentechniek probeerde hij vooral het karakter van de mannen vast te leggen en dit voor zichzelf te laten spreken. Of zoals de recensent het verwoordt: ‘Inderdaad is het een wonder, wat Lebeau hier heeft gemaakt, in een vorm van onopgesmukte waarheidsliefde heeft verricht. Een reeks landbouwers heeft hij met penseel op Indisch papier tevoorschijn geroepen: krachtig, eenvoudig, in kortaf meesterlijken greep. Er is geen publiek dat naar deze stoere mannen komt kijken en toch, hoe sterk staan hun ogen, hoeveel karakter schuilt om die monden. Ze dragen eenvoudige namen en eenvoudige hoofddeksels. Trouwhartig schreef Lebeau hun namen neer als Pieter Kleyn en Johannes Kerstens enzovoort, zooals hij hun petten observeerde, degelijk op de rechtvaardige koppen gezet. Wat een bedwongen kracht spreekt uit deze portretten!’

Javaanse boomschors
De portrettekening van J.J. Musterd is gemaakt met penseel en Oost-Indische inkt op geklopte Javaanse boomschors. Dit vezelige papier heeft een ruw oppervlak, waarin de nerven van het hout nog zichtbaar zijn. Er is moeilijk op te tekenen, omdat de inkt direct wordt opgezogen in het papier. Hierdoor kunnen fouten niet worden gecorrigeerd. Ook dit laat zien dat Lebeau over een uitstekende tekentechniek beschikte en in staat was om iemands karaktereigenschappen snel en raak vast te leggen.

De kunstrecensent van de NRC wijst ook op Lebeau’s knappe tekentechniek. ‘Hoe heeft Lebeau in geniale intuïtie op het blank papier met penseelstrepen en halen en vlakjes verf en stippen die karakters vastgelegd? Men voelt als met trots iets historisch in zulke gezichten; men denkt aan de geschiedenis, en niet alleen van ons land, waaruit men leert, hoe de eenvoudigen, de tot een zeker tijdstip in den eenvoud van een handwerk neergedokenen, plotseling helden konden blijken, opofferenden. Hier is een visie van Lebeau, die er niet bovenop ligt, die men kan ondergaan als men in deemoed voor dergelijk werk zich verdiept in de geestelijke houding van wie dit schiep.’

Geestelijke visie
Hier vliegt de kunstrecensent naar mijn mening uit de bocht, want nu geeft hij zelf toe dat ook Lebeau zijn ‘geestelijke visie’ in zijn portrettekeningen legt. En wie Lebeau’s gehele oeuvre kent, weet dat hij ook veel religieus getinte portrettekeningen heeft gemaakt. Vooral bevriende kunstenaars of andere mensen die hij bewonderde werden door Lebeau vaak op een verheven wijze afgebeeld, waarbij het hoofd van de geportretteerde soms in de lucht lijkt te zweven, zie bijvoorbeeld bijgaande portrettekening van architect H.P. Berlage. Dit had te maken met Lebeau’s theosofische levenshouding en zijn opleiding aan de Vahana-tekenschool van Lauweriks en De Bazel, waar op theosofische basis werd lesgegeven.

De ergernis van de recensent zit ‘m waarschijnlijk vooral in het feit dat Toorop dikwijls protestantse modellen gebruikte om zijn katholieke overtuiging uit te dragen. Nu we niet meer in zo’n verzuilde samenleving leven, vallen vooral de overeenkomsten tussen beide kunstenaars op. Zowel Toorop als Lebeau zag iets puurs en iets waars in mensen van gewone komaf; of het nu (land)arbeiders, boeren of vissers waren. En dat maakt hun portretten van deze mensen zo intrigerend.

Ondanks het zoeken in online archieven is het mij (nog) niet gelukt om meer informatie te vinden over J.J. Musterd. Het zou aardig zijn als we kunnen achterhalen wie hij was; een van de landarbeiders die Lebeau in de Scheurpolder ontmoette of misschien wel de boer die Lebeau en zijn leerling in huis nam toen zij werden overvallen door het stormachtige weer. Dus mocht u meer weten over J.J. Musterd en over deze tekening, laat het mij dan weten door hieronder te reageren.