Tags

, , , , , ,

Sierdiploma ambachtsschool, ontwerp: Benjamin Claus

Als verzamelaar van gelegenheidsgrafiek van rond 1900 stuit ik geregeld op mooie uitgaven voor het onderwijs uit die tijd. Vooral drukwerk van tekenopleidingen, kunstnijverheidsscholen en ambachtsscholen is vaak fraai vormgegeven in de stijl van de Nieuwe Kunst. Een kleine greep uit mijn verzameling…

De ambachtsschool was rond 1900 de plek voor jongens uit de arbeidersklasse die na de lagere school een technisch vak wilden leren. Zij konden kiezen uit een twee-, drie- of vierjarige opleiding tot (leerling) smid, timmerman, meubelmaker, huisschilder, bankwerker, instrumentmaker of elektricien. Ook werden er aan de ambachtsschool cursussen metaal bewerken, elektriciteitsleer en auto-, motor- en rijwielhersteller gegeven. Door de toenemende industrialisatie was er veel vraag naar goed opgeleide vaklieden en de meeste leerlingen vonden na het behalen van hun diploma dan ook snel werk.

Daarnaast waren de ambachtsscholen ook een belangrijke plek van vernieuwing, waar bijvoorbeeld werd lesgegeven in vakken als vlakversiering en methodisch ontwerpen. Dit zie je ook terug op het drukwerk van de scholen. Lesmateriaal, schoolbrochures, getuigschriften en dergelijke zijn vaak vormgegeven in de stijl van de Nieuwe Kunst, de Nederlandse variant van de art nouveau. Soms valt goed te achterhalen wie de ontwerpers van deze kleine kunstwerkjes zijn, maar vaak gaat het om anonieme leraren of leerlingen van wie we de namen we nu niet meer kennen.

Schriftetiket voor de Ambachtsschool in Amersfoort

Schriftetiket voor de Ambachtsschool in Amersfoort, signatuur: HM

Schriftetiketten
Zo vond ik op een verzamelbeurs eens 2 schriftetiketten van de ambachtsschool in Amersfoort. Waarschijnlijk zijn de etiketten uitgeknipt, maar het zou ook kunnen dat je deze op een schrift moest plakken. Het zouden ook ontwerpen kunnen zijn, die door een leraar of leerling zijn gemaakt en misschien nooit zijn toegepast. Of wellicht was het een schoolopdracht en heeft de maker de ontwerpen als aandenken aan zijn schooltijd bewaard.

Beide etiketten zijn vormgegeven in de stijl van de Nieuwe Kunst. Het eerste ontwerp bestaat uit een geometrisch patroon van vloeiende lijnen en stippen met in het midden een tekstkader met het schoolwapen. Opvallend zijn ook de typografische stippen tussen de woorden, die destijds werden gebruikt om de witruimten gelijkmatig op te vullen. Het ontwerp dat is uitgevoerd in 2 kleuren – donkerblauw en rood op lichtblauw papier – is gesigneerd met de letters HM.

Aan de ambachtsscholen werd lesgegeven in vlakversiering, zoals is toegepast op dit schriftetiket.

Het tweede ontwerp bestaat eveneens uit een geometrische vlakversiering met boven in het midden een gestileerde vlinder en onderaan het schoolwapen. Dit etiket is in 1 kleur gedrukt: donkerblauw op lichtblauw papier. De ontwerpen zijn waarschijnlijk in hout of linoleum gesneden, maar doen qua vormgeving ook denken aan het batikwerk uit die tijd. Het lijkt erop dat er voor iedere cursus een apart cahier werd ontworpen, want het eerste kaartje is gemaakt voor een driejarige cursus van 1901 tot en met 1903 en het andere kaartje voor een vierjarige cursus van 1902 tot en met 1905.

Sierdiploma’s
Als de leerlingen de opleiding of cursus met succes hadden voltooid, kregen zij een fraai getuigschrift mee. Deze sierdiploma’s zijn vaak vormgegeven door ontwerpers die zelf in het onderwijs werkten. Zo ook de bij dit bericht afgebeelde exemplaren uit mijn verzameling. Het ene boekje is een getuigschrift van de Ambachtsschool te (Den) Helder; het andere boekje betreft eenzelfde getuigschrift voor de 2e Ambachtsschool te Amsterdam.

Sierdiploma Ambachtsschool Den Helder ontwerper Benjamin Stephanus Claus

Benjamin Stephanus Claus ontwierp dit fraaie sierdiploma van de ambachtsschool in Den Helder.

Het getuigschrift van de Ambachtsschool in Den Helder is in 1919 uitgereikt aan Reijer Cornelis Gomes voor het ‘met vrucht doorlopen’ van ‘den driejarigen cursus voor leerling electricien’. Het sierdiploma is ontworpen door Benjamin Stephanus Claus (1871-1940). Claus was tekenleraar van beroep en gaf zelf les aan de ambachtsschool in Arnhem. Daarnaast ontwierp hij boekomslagen voor verschillende uitgeverijen.

Sierdiploma voor de ambachtsschool, ontworpen door Johannes B. Smits

Het getuigschrift van de 2e Ambachtsschool in Amsterdam heeft toebehoort aan Adolf Fack, die in 1910 ‘den 2 jarigen cursus voor leerling smid-bankwerker met vrucht heeft doorlopen’. Het geometrische ontwerp is gemaakt door kunstnijveraar en boekbinder Johannes B. Smits, die in 1905 lesgaf aan de Dagteeken- en Kunstambachtschool voor meisjes Amsterdam. In 1906 vertrok Smits naar het Zwitserse Zurich, waar hij leraar en later ook directeur was van de plaatselijke kunstnijverheidsschool. Na zijn terugkeer naar Nederland werd Smits schooldirecteur van de tekenschool voor meisjes (1920-1924) en toen deze school in 1924 fuseerde met een aantal andere kunstnijverheidsscholen werd hij directeur van het Instituut voor Kunstnijverheidsonderwijs in Amsterdam.

Ondanks het verschil in stijl is de opbouw van de pagina’s hetzelfde.

Kunstdrukkerij
De boekjes zijn vervaardigd bij Boek- en Kunstdrukkerij v/h Roeloffzen-Hübner & Van Santen in Amsterdam en vormgegeven in de stijl van de Nieuwe Kunst. Het ontwerp van Claus heeft ook invloeden van de buitenlandse art nouveau. Zijn lijnvoering is vloeiender en sierlijker dan het strakke ontwerp van Smits.

Ook gebruiken Claus en Smits dezelfde symboliek, zoals de bijen die voor vlijt en nijverheid staan.

Maar naast dit duidelijke verschil in stijl vallen vooral de vele overeenkomsten op. De boekjes hebben hetzelfde formaat en zijn gemaakt van hetzelfde papier en karton. De vormgeving van voorplat, titelpagina, binnenpagina’s, eindpagina en achterplat heeft overal dezelfde opbouw en dezelfde versierende elementen. Ook de teksten zijn (met uitzondering van de school- en plaatsnaam) op elke bladzijde gelijk. Op internet heb ik ook foto’s van getuigschriften van andere ambachtsscholen gevonden met dezelfde overeenkomsten, maar met net weer een andere vormgeving. Het lijkt er dus op dat de uitgever verschillende varianten aanbood waaruit de ambachtsscholen konden kiezen.

De lijnvoering van Claus (foto boven) is veel vloeiender dan het strakke geometrische ontwerp van Smits (foto onder).

Beide ontwerpen bevatten veel symboliek die naar het praktijkonderwijs verwijzen, zoals een hamer, geodriehoek en passer. De afgebeelde bloemen symboliseren groei en ontwikkeling; de bijen verbeelden waarden als vlijt en nijverheid. De pelikanen in het ontwerp van Claus verwijzen naar de opvoedkundige taak en rol van de docenten (zie voor meer uitleg over de symboliek van de pelikaan ook mijn bericht over Frans Bosen).

Tekenschool Hendrick de Keijzer
Op een andere beurs vond ik deze zeldzame brochure van tekenschool Hendrick de Keijzer. Aan deze Amsterdamse school die was gevestigd op een van de bovenverdiepingen van het voormalige Nutsgebouw aan de Nieuwezijds Voorburgwal 212 konden jongens en meisjes van de hogere burgerscholen en gymnasia op hun vrije woensdag- en zaterdagmiddag extra tekenlessen volgen.

Naast deze lessen voor kinderen vanaf 10 jaar was er een dag- of avondopleiding voor leraren van lagere en middelbare scholen die een tekenakte wilden behalen. Talentvolle studenten die tekenleraar of kunstenaar wilde worden, konden zich laten klaarstomen voor de toelatingsexamens van de Rijksnormaalschool voor Teekenonderwijzers, de Rijksschool voor Kunstnijverheid of de Academie voor Beeldende Kunsten.

Folder - Dag en avond Teekenschool Hendrik de Keijzer, ontwerp: Antoon Molkenboer en/of leerling (1906)

Reclamefolder Teekenschool Hendrick de Keijzer, ontwerp: Antoon Molkenboer en/of leerling (1906)

De naam van de school werd in 1890 veranderd van Felix Meritis in Hendrick de Keijzer. Dit had waarschijnlijk te maken met de toenmalige vernieuwingen binnen het tekenonderwijs. In 1889 werd tekenen een verplicht leervak op de lagere school. Enkele jaren daarvoor waren in Amsterdam al de Rijksnormaalschool voor Teekenonderwijzers en de Rijksschool voor Kunstnijverheid opgericht om het Nederlandse tekenonderwijs naar een hoger niveau te tillen en beter te laten aansluiten bij de praktijk. Beide scholen waren gevestigd in het Rijksmuseum en stonden bekend om hun vernieuwende onderwijs. Zo werd er lesgegeven in vakken als vlakversiering, methodisch ontwerpen, boekbinden, batikken en tekenen naar de natuur.

Gebroeders Molkenboer
Rijksnormaal-school-directeur Willem Molkenboer was een van de drijvende krachten achter de vernieuwing van het tekenonderwijs. Het kan dan ook geen toeval zijn dat zijn oudste zoon Theo in 1890 aantrad als een van de nieuwe docenten aan de Hendrick de Keijzerschool en dat die school in datzelfde jaar werd vernoemd naar de beroemde stadsarchitect uit de 16e eeuw.

Deze briefkaart met tekening van Theo Molkenboer geeft een indruk van het onderwijs aan de tekenscholen (1908, Collectie Willem Witsen, Koninklijke Bibliotheek)

Het monogram op de brochure (AM onderaan in het midden) doet vermoeden dat ook Molkenboer’s andere zoon Antoon betrokken was bij het onderwijs aan de Hendrick de Keijzerschool. Het is niet helemaal duidelijk of hij het omslag zelf heeft ontworpen. Linksonder en rechtsonder staat namelijk nog een signatuur die tezamen een Latijnse zin vormen: ‘MILO. AEG-FEC.’. Nu weet ik met mijn 1 jaar Latijn op het VWO+ dat de afkorting FEC. staat voor Fecit (‘hij heeft gemaakt’ of ‘gemaakt door…’, maar de andere lettercombinaties kan ik niet thuisbrengen.

Als MILO een voornaam is, dan zou AEG misschien de achternaam kunnen zijn. Na wat googelen vond ik dat dit de afkorting is voor de naam Aegidius, dus dan zou de vertaling van de Latijnse zin luiden: ‘Gemaakt door Milo Aegidius’ of verder vertaald: ‘Gemaakt door Milo Gilles’ (of zoiets). Het was destijds niet ongebruikelijk om Nederlandse namen op z’n Latijns te schrijven. Dit gebeurde bijvoorbeeld ook veel op oorkonden voor wetenschappers, artsen en hoogwaardigheidsbekleders, maar in dit geval lijkt het toch een beetje ver gezocht. Maar het zou dus wel kunnen dat de signatuur verwijst naar nog een andere naam, bijvoorbeeld van een leerling die het ontwerp van Antoon Molkenboer heeft uitgevoerd.

Symbolistisch omslagontwerp
Het raadselachtige omslagontwerp past helemaal in die tijd. In het midden van een geometrische vlakversiering is een staande vrouwenfiguur in oosterse kledij afgebeeld, die wordt geflankeerd door twee zittende vrouwen met hoofdbanden. De bijzondere status van vrouw in het midden wordt benadrukt door een roset-vormige halo achter haar hoofd. Zij heeft in elke hand een grote pennenveer en verbeeldt hiermee de tekenkunst. De zittende vrouwen hebben ook een penvormig voorwerp in de hand, maar aan hun houding te zien gaat het niet om een potlood of tekenpen. Ik vermoed dat Antoon Molkenboer hier 2 Javaanse vrouwen heeft afgebeeld die aan het batikken zijn en zodoende de versieringen op het gewaad van de centrale vrouwenfiguur aanbrengen. Onderaan in het midden zien we de drie kruizen uit het wapen van Amsterdam.

Van Theo Molkenboer vond ik in de collectie van de Koninklijke Bibliotheek nog een leuke briefkaart die een indruk geeft van het onderwijs aan een tekenschool. Zo te zien werden er alleen jongens opgeleid tot tekenaar (meisjes kregen wel les in bloemschilderen e.d.) en werd er net als nu nog weleens afgekeken bij elkaar.